به بهانه 26 شهریور روز جهانی حفاظت از لایه ازن

به بهانه 26 شهریور روز جهانی حفاظت از لایه ازن

روز جهانی حفاظت از لایه ازن در مقایسه با سایر رویدادهای زیست محیطی مطرح در جهان تاریخچه  چندان طولانی ندارد و اکثر مردم از وجود این روز بی اطلاع می باشند . ماجرا به اوایل دهه 1970برمیگردد در این دهه محققان دريافتند لايه ازن در حال تخريب است. در ابتدا تصور مي‌شد كه عامل اصلي تخريب، اكسيدهاي نيتروژن حاصل از پرواز هواپيماهاي مافوق صوت در استراتوسفر است تا اين كه در سال 1974 اعلام شد بعضي مواد شيميايي ساخت بشر با نام كلروفلوئوروكربن ها (CFCها) به لايه ازن صدمه وارد مي كنند.از این رو به منظور انجام اقدامات و اجرای برنامه های عملیاتی در راستای جلوگیری از تخریب لایه ازن در 22 مارس سال 1985 در وین پایتخت اتریش معاهده ای با حضور 21 کشور جهان تحت عنوان کنوانسیون وین تدوین گردید. به دنبال این کنوانسیون  در تاریخ 16 سپتامبر 1987 ، 46 کشور جهان در شهر مونترال كانادا طي پروتكل ي به نام همين شهر موافقت کردند که تولید و مصرف سی اف سی ها(CFCها) را طبق جدول زمان بندی مشخص، به تدریج کاهش و حذف کنند  ولی  فعالیت های ویرانگر بشر و تاثیر آن بر روی این لایه همچنان ادامه داشت تا اینکه در سال 1995  کشورهای عضو مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصمیم گرفتند روز 16 سپتامبر (تاریخ تصویب پروتکل مونترال در سال 1987 )را به عنوان روز جهانی حفاظت از لایه ازن نامگذاری کنند.  برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد((UNEP نيز به مانند سال هاي گذشته با شعار « از جو زمینمان برای نسل های آینده حفاظت کنیم » به استقبال این روز رفته است. هدف از این برنامه فرصتی به جهانیان است تا با تمرکز و توجه و عمل در سطح منطقه ای و جهانی این لایه حیات بخش را برای نسل های آینده حفظ کنند . اما  به راستی علت این همه توجه چیست و چرا باید یک روز خاص در سراسر دنیا به نام روز جهانی حفاظت از لایه ازن نامگذاری گردد.

ازن يا ₃O، گاز آبي كمرنگي است كه هر ملكول آن از 3 اتم اكسيژن تشكيل شده است. بيشترين مقدار ازن و اتمسفر زمين در منطقه اي به نام استراتوسفر وجود دارد.(هوای بالای سر ما از چندین لایه تشکیل شده است که در شکل ذیل قابل مشاهده است)

اين گاز در فاصله 15 تا 40 كيلومتري سطح زمين لايه اي فيلتر مانند تشكيل مي دهد كه از ورود اشعه خطرناك ماوراي بنفش به درون جو زمين جلوگيري مي‌كند.اگر تمام گاز ازن موجود در جو را بتوان در سطح زمین جمع و فشرده کرد  ضخامت اين لايه فقط 2 تا 3 ميلي متر و وزن آن حدود 3000 میلیون تن  است كه بر فراز استوا ضخيم تر از قطبين زمين است. بیشترین آسیب پذیری لایه ازن در قطب جنوب می باشد که دانشمندان دلايلي را براي آسيب پذيري بيشتر لايه ازن در قطب جنوب برشمرده اند. يكي از دلايل حلقه قطبي است كه فريون هاي رها شده در اثر فعاليت هاي صنعتي را جذب مي كند، ديگر اين كه به دليل هواي فوق العاده سرد و يخبندان شب در قطب جنوب، ابرهايي با كريستال هاي كوچك يخ در بالاترين لايه استراتوسفر ايجاد مي شود. اين كريستال ها نقش كاتاليست يا تسريع كننده واكنش را بازي مي‌كنند و سبب مي شوند تركيبات حاوي مواد مخرب لايه ازن در داخل ابرها شكسته و تبديل به كلرين فعال شود و زماني كه خورشيد پس از يك شب طولاني مي تابد، تابش پرتو و وجود منواكسيدكلر باعث تخريب ازن مي شود. عامل ديگري كه باعث شدت تخريب لايه ازن در قطب جنوب مي شود حركت و چرخش بادهاي قطبي بدون وجود هيچ مانعي در سراسر اين زمين پهناور و يخ زده مي باشد در حالي كه اين عامل در قطب شمال به دليل بالاتر بودن دما و تشكيل كمتر ابرهاي يخي، بسيار ضعيف است. گازهاي مخرب لايه ازن ( CFC11، CFC12 ، هالون 1301 و …)عمدتاً از صنايع برودتي و سرد كننده ها، صنايع ابر و اسفنج سازي، بخش دفع آفات كشاورزي، سيستم هاي تهويه مطبوع، كپسول هاي اطفاي حريق و حلال اسپري هاي پاك كننده قطعات الكترونيكي متصاعد مي‌شوند و تا ارتفاع 40 كيلومتري صعود مي كنند. طول عمر ماندگاري گازهاي مخرب لايه ازن از 50 تا 150 سال است و تا حذف كامل اين گازها كه قبلاً وارد جو شده اند حداقل نيم قرن زمان لازم است. ايجاد حفره در لايه ازن باعث خطرات زيست محيطي و انساني بسياري مي شود و حيات بدون اين لايه روي كره زمين از بين خواهد رفت. اين لايه به عنوان سپر محافظ گياهان، حيوانات و انسان ها در برابر تابش پرتو ماوراي بنفش خورشيد عمل مي كند و از برخورد طول موج هاي كُشنده آن به زمين جلوگيري مي كند، اگر اين تشعشعات توسط ازن جذب نشود و يا از حفرات ايجاد شده عبور كند، باعث آفتاب سوختگي، سرطان پوست و آب مرواريد مي شود و مي تواند با تضعيف سيستم ايمني بدن انسان، مقاومت آن را در برابر بيماري ها كاهش دهد و يا با تغيير DNA، باعث بروز سرطان پوست شود. علاوه بر اين، پرتو ماوراي بنفش مي تواند باعث كندي رشد گياهان و صدمه به ساختار ژنتيكي موجودات زنده شود و در مزارع برنج با از بين بردن باكتري هاي تثبيت كننده نيتروژن باعث كاهش محصول شود. پرتو فرابنفش A توسط لايه ازن جذب نمي شود و در نتيجه به طور عمقي وارد پوست بدن و ايجاد پيري زودرس مي شود. پرتو ماوراي بنفش Bخطرناك‌ترين نوع اين پرتوها مي باشد كه تا حد زيادي در اعماق آب نفوذ مي كند و بنابراين مي تواند فيتوپلانكتون ها و سخت پوستان شناور در سطح درياها را نابود كند. اين موجودات اجزاي اوليه زنجيره غذايي درياها را تشكيل مي دهند و به طور عمده در آب هاي قطب جنوب زندگي مي كنند.

در حال حاضر اكثر كشورهاي صنعتي و نيمه صنعتي، از متعهدان كنوانسيون وين و پروتكل مونترال مي‌باشند. طبق پروتكل مونترال، كشورهاي توسعه يافته تعهد كرده اند كه به توليد مصرف مواد مخرب لايه ازن (CFCها، هالون ها و تتراكلريد كربن) را کاهش دهند . اگر كشورهاي عضو كنوانسيون وين و پروتكل مونترال به تعهدات خود عمل كنند و مصرف مواد مخرب لايه ازن را طبق برنامه زمان بندي شده حذف كنند، چرخه طبيعي تشكيل ازن به حالت طبيعي خود بر مي‌گردد و حفرات لايه ازن ترميم مي شود، البته در شرايط مناسب و مساعد دست كم 50 سال طول مي‌كشد تا اين حفره ها ترميم شوند. جمهوری اسلامی ايران نیز در سال 1369 به كنوانسيون وين و پروتكل مونترال ملحق شد و دفتر حفاظت از لايه ازن در سال 1372 با همكاري سازمان حفاظت محيط زيست و برنامه عمران سازمان ملل متحد تشكيل و به طور رسمي كار خود را از سال 1373 آغاز نمود و موفق به اجرای مصوبات پروتکل مونترال گردد. در پایان امید است با توجه به وظیفه خطیر ی که بر دوش همه ما قرار دارد بتوانیم با خرید محصولات دوستدار لایه ازن گامی موثر در حفظ این لایه حیاتی برداریم چرا که آیندگان رفتار ما با محیط زیست را قضاوت خواهند کرد امید است که به نیکی یاد شود.

ابراهيم غلامرضاپور(كارشناس و مسئول محيط زيست شركت سنگ آهن مركزي ايران)